Οι ιστορικές ρίζες του σύγχρονου ατομικισμού(α)
Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Ανάμεσα στις πιο επίκαιρες θέσεις για την κοινωνιολογική ανάπτυξη του ατομικισμού στην Χριστιανική Ευρώπη,οι σκέψεις των Max Weber και Louis Dumont,φαίνεται να εντυπωσιάζουν.Οταν τις συνοψίσουμε στην ουσία τους,οι σκέψεις αυτές παρουσιάζονται ως εξής: Κατά τον πρώτο,καμμιά κοινωνία δεν μπόρεσε νά ζήσει στην ιστορία χωρίς κάποια πίστη στη φύση μιας θρησκείας.Κατά τον δεύτερο,ο Χριστιανισμός στον Ευρωπαϊκό χώρο επεβλήθη,ξεπερνώντας τη σύγχυση συγκρουόμενων λατρειών, που κάθε μιά προσπαθούσε νά προσφέρει κάποια έννοια λυτρώσεως καί σωτηρίας।Αρχικά,οι άνθρωποι,είχαν χάσει το ενδιαφέρον τους για τον κοινό κόσμο,όσες δέ φορές χρειάσθηκε ν’ασχοληθούν με τον κόσμο,έγινε υπο την προϋπόθεση quamdiu mundus durat (έφ’όσον ο κόσμος εξακολουθεί να υπάρχει),κατά τον Θωμά τον Άκινάτη.Η Δευτέρα παρουσία ήταν επικείμενη.Τότε ίσχυε η διδαχή του Χριστού,οτι ο άνθρωπος,είναι ένα άτομο-σε-σχέση-προς-τον-Θεό,πράγμα που σήμαινε,οτι το άτομο,ειναι,κυρίως, εκτός-του-κόσμου.Βασίλευε η έξωκοσμική νοοτροπία.Η ατομική ψυχή λάβαινε αιώνια αξία απ’τη δική της σχέση με το Θεό,που υπερβαίνει τον κόσμο του ανθρώπου και των κοινωνικών θεσμών.Ό δυαδισμός αυτός (απέραντη άξια του ατόμου-υποτίμηση του κόσμου),προσέλαβε μιαν ένταση που θα διατρέξει ολόκληρη την Ιστορία,ένταση μεταξύ αλήθειας καί κοινωνικής πραγματικότητος.΄Εχει χαρακτηρισθεί η πορεία αυτή ως η απελευθέρωση του ατόμου μέσω μιας προσωπικής υπερβάσεως και η ένωση ατόμων-εκτός-του-κόσμου,σε μια κοινότητα που πορεύεται στη γη,αλλά έχει την καρδιά της στον ουρανό. Η αιωνιότητα και η σωτηρία της ψυχής,αποτελούσαν την αυθεντική μέριμνα των πρώτων Χριστιανών,που προσέβλεπαν στη σύντομη εκπλήρωση των εσχατολογικών τους προσδοκιών, εκδηλώνοντας την αντίθεσή τους προς την Res Publica,σύμφωνα με τη φράση του Τερτυλλιανου:Nec ulla magis res alienaquam Publica (Tίποτα δεν μας είναι πιό ξένο απ’τα κοινά). Για αιώνες,η Εκκλησία ήταν προσηλωμένη στην εξωκοσμική αντίληψη και στην συνακόλουθη σχετικοποίηση της ζωής,μέσα στον κόσμο. Μετά τους πρώτους αιώνες,έγινε η στροφή,αφ΄ενος γιατί ολοένα απομακρυνόταν η αναμενόμενη Δευτέρα Παρουσία,αλλά και απ΄την ανάγκη υποτάξεως των αλλοφύλων εισβολέων στην Ευρώπη.Το Θείο αξιώνει τώρα να βασιλεύει στον κόσμο,με μεσάζοντα την Εκκλησία καί η Εκκλησία,γίνεται κοσμική. Εγκαθιδρύεται μια πνευματική μοναρχία και οι δυο χώροι λειτουργίας ενώνονται.Τό χριστιανικό άτομο θα είναι εφεξής,πιο έντονα μπλεγμένο στον κόσμο.Ή Εκκλησία γίνεται πιο εγκόσμια,ο πολιτικός χώρος μετέχει απ’ευθείας των απολύτων,των γενικών άξιων.Η Εκκλησία θα καταλήξει στην πλήρη νομιμοποίηση αυτού εδώ του κόσμου, ταυτόχρονα με την ικανότητά της να μεταφέρει,πλήρως,το άτομο-εντός-του-κόσμου τούτου. Η εκκλησία έκτοτε απέκτησε κοσμική εξουσία για να επιβάλει τή βούλησή της στην κοινωνία.Διέθετε τα πολιτικά και υλικά προσόντα για να πετύχει. Ή εξέλιξη αυτή έφθασε στη Μεταρρύθμιση,κατέληξε στον Καλβίνο και μετ’αυτόν συνεχίζεται.Τό άτομο-εντός-του-κόσμου, προχώρησε,ιστορικά,μαζί με τις αιρέσεις,το Διαφωτισμό καί το ‘Επέκεινα.Γενικά,ο άνθρωπος,παρέμεινε εντός του κόσμου και ο υλικός του βίος διέπει έκτοτε τον πνευματικό βίο,ενώ η σκέψη στρέφεται προς τη δράση.Το καθήκον του ειναι πλέον η εργασία για τη δόξα του Θεού σ’αυτόν τον κόσμο και την άσκηση της θελήσεώς του μέσα στη δράση για να συνεισφέρει στην πραγμάτωση των σκοπών του Θεού.Με τον τρόπο αυτόν αναδύθηκε ενας ατομικισμός-εντός-του-κόσμου,ο οποίος,οπως ιστορικά έχει αποδειχθεί,ανέπτυξε το υπολογιστικό και το βουλητικό Έγώ του ανθρώπου στο ύψιστο σημείο.Οπλισμένος με γερή θεωρία,ο άνθρωπος,αντί να μπορεί να βρίσκει σ’ένα άλλον κόσμο το καταφύγιο που θα του επέτρεπε να τα βγάλει πέρα,λίγο-πολύ,με τις ατέλειες του παρόντος κόσμου,θεωρήθηκε,πως ενσαρκώνει ο ίδιος αυτόν τον άλλο κόσμο,μέσα στην αποφασιστική δράση,σε τούτον έδω τον κόσμο,ταυτίζοντας τη θέλησή του με τη θέληση του Θεού. Ή Νέα Ιερουσαλήμ έπρεπε να οικοδομηθεί στο Ένθάδε,μέχρι την έσχατη κατάληξη της Ιστορίας.Ο άνθρωπος έγινε αυθέντης και κύριος της Φύσεως.Ή έξωκοσμικότητα βρέθηκε,με τον τρόπο αυτόν,συμπυκνωμένη και συγκεντρωμένη στην ατομική θέληση. Από εδώ προέκυψε ο νεώτερος τεχνηκισμός,που θεωρείται ως μια μακρυνή ιστορική συνέπεια του ατομικισμού-εκτός-του-κόσμου των πρώτων χριστιανών,μολονότι η αλόγιστη ατομικιστική δράση μείωσε την επιρροή των μυστικιστικών καί συναισθηματικών γνωρισμάτων με αποτέλεσμα η λύτρωση να περνάει από μία στεγνά νομικιστική άποψη,ως επανόρθωση μιας προσβολής εναντίον της τιμής του Θεού. Δημοσιεύθηκε την 18^η Ιουνιου 2004
***
Τα θεμέλια της Ευρώπης
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Στα προηγούμενα επισημάνθηκε η στροφή που έκανε η δυτική εκκλησία απ΄την υπέρβαση στις πραγματολογικές και επείγουσες ανάγκες οργανώσεως και επιβιώσεως των λαών,τους οποίους όριζε στη δυτική και κεντρο ευρωπαϊκή ενδοχώρα,ιδιαίτερα μετά την εισβολή τους πρώτους αιώνες αλλοφύλλων και αιρετικών. Η κοσμοϊστορική αυτή μεταβολή,πρέπει να σημειωθεί εδώ, συνετελέσθη κατά ιστορική νομοτέλεια,δηλαδή επανελήφθη αυτό που στο παρελθόν κάθε θρησκεία και πολιτισμός, γενικά,επικρατώντας,έπρατταν: α) Η Ρωμαϊκή Εκκλησία,έτσι,οχι μόνο υιοθέτησε πολλά στοιχεία των μέχρι τότε παραδόσεων των λαών αυτών στους οποίους ασκούσε την autoritatem (αυθεντία) και την potestam (εξουσία),αλλά για να ενσωματώσει οριστικά στους κόλπους της πεινασμένα στίφη και ορδές βαρβαρικών φύλων,υποσχέθηκε την θεία εξασφάλιση της επιβιώσεώς τους. Τούτο το έπραξε,μεταφράζοντας απ’τη Βουλγκάτα και αλλάσσοντας επί το πρακτικώτερο ουσιώδη θεολογικά κείμενα (όπως ακριβώς και διακεκριμένες προσωπικότητες θα υιοθετούσαν αρχαιοελληνικά κείμενα,για τις πρακτικές τους ανάγκες,διαστρεβλωμένα βέβαια,μολονότι και για πολύ χρόνο,η δυτική εκκλησία,πολεμώντας τη φιλοσοφία, είχε εισηγηθεί την αντικατάσταση της Ελληνικής με γλώσσες χωρίς παρελθόν,όπως τα λατινικά και τα Συριακά). Δείγμα αλλοιώσεως η Κυριακή προσευχή,όπου ο Ιησούς ομιλεί για τον επιούσιο άρτο,δηλαδή για τον ουράνιο άρτο (Ιω.στ' 32-35,41,51,κ.λπ) σύμφωνα με τους λόγους του: «Εργάζεσθε μη την βρώσιν την άπολλυμένην,αλλά την βρώσιν την μένουσαν εις ζωήν αιώνιον».Η δυτική Εκκλησία όρισε στους πιστούς και υπηκόους της να ζητούν απ΄τον Θεό «τον άρτον ημών τον καθημερινόν» και τούτο «εκπληρωθήσεται» με τη δική της μεσολάβηση. (Η έκφραση ρanem nostrum supersudstantialem da nobis hodie,που ως ορθή υπάρχει στη Βουλγκάτα,αντικαταστάθηκε απ’τον Αγιο Ιερώνυμο,κατά τα τέλη του 4ου αιώνα με εντολή του Πάπα Δαμάσιου.Και είναι η μόνη λατινική μετάφραση που αναγνωρίσθηκε ως κανονική απ’ τη Σύνοδο του Τρέντο.Η αρχική φράση Donne nous aujourdhuy nostra pain supersubstantiel,διαμορφώθηκε επίσης σε άλλη έκδοση του Ευαγγελίου,πού κυκλοφόρησε το 1616,σε:Donne-nous aujourdhuy nostra pain quotidien.Το σλαβονικό,καθώς και το έλληνικό κείμενο,δεν παρουσιάζουν αυτή την αντίφαση,γιατί εκεί δεν τίθεται θέμα καθημερινού άρτου).΄Οπως στο Καλβινιστικό πνεύμα η εκλογίκευση του τύπου αυτού της Κυριακής Προσευχής,ακόμη και λανθασμένου, ειχε τη δικαιολογία της,οι ίδιοι παραπάνω ιστορικοί λόγοι δίνουν μια πειστική εξήγηση γιατί η μετάφραση αυτή του διαμαρτυρόμενου δόγματος,μπόρεσε να βρεί θέση και στα καθολικά Ευαγγέλια. Αυτός ο νεωτερισμός,προανήγγειλε την έλευση του ορθολογιστικού πνεύματος.Γενικεύοντας:΄Εχει διαπιστωθεί πως το ρήγμα ανάμεσα στο ιερό και το προφανές,υπήρξε προϊόν της σκληρής μάχης του δυτικού ανθρώπου για επιβίωση.Τήν εποχή εκείνη η έννοια του καθημερινού άρτου ήταν σταθερά ριζωμένη στο πνεύμα της μάζας των πιστών.Το όραμα υλοποιήθηκε ευρύτερα με τη δυτική Παιδεία,όπως:Πειθαρχημένη διάκριση (disclipina), πειθαρχημένη ευσέβεια (pietas),κάματος (labor) και αποδεικτικός λογισμός (tatio).Ητοι:Τροφή και Νόμος.
β) Απ΄την Αναγέννηση και μετά,μεγάλοι άνθρωποι της Ευρώπης,στρέφοντας το ενδιαφέρον τους στην αρχαία Ελληνική σκέψη,νόμισαν πως βρήκαν ένα κόσμο απιστίας, (παρά τους λόγους του Θαλή:«Πάντα πλήρη θεών»), πράγμα που απηχεί την αντίθεσή τους πρός την εκκλησιαστική κυριαρχία,δηλαδή στον κόσμο της πίστεως.΄Οπως θάλεγε εν προκειμένω ο Ζήσιμος Λορεντζάτος, πολλοί υπήρξαν οι μαντατοφόροι του Ελληνικού «διαβάσματος» στην Ευρώπη,όχι τόσο στη συστηματική σπουδή ή αρχαιογνωσία ή επιστήμη.Σ΄αυτούς,ελάχιστοι στη μοναξιά της πνευματικής τους εξορίας σε πολιτισμό ολότελα αντίθετο από τον Ελληνικό,έτυχε,φαίνεται να τις ανακαλύψουν μέσα τους.Αρκετοί Ευρωπαίοι έμαθαν από τους αρχαίους ΄Ελληνες ορισμένους κανόνες με τους οποίους πρέπει να παίζεται,σωστά και τίμια,το παιχνίδι της λογικής σκέψης.Για την κατάχρηση ή για την κατρακύλα και την αθέμιτη γενίκευση του ορθολογισμού στον δυτικό κόσμο, προ πάντων τους τελευταίους αιώνες,δεν φταίνε οι Ελληνες(...)Οι αρχαίοι Ελληνες,διακρίνονταν για την ανοιχτοσύνη και την απροκατάληπτη σκέψη που πρέπει να δείχνει ενας θαρραλέος στοχαστής ή ένας άνθρωπος πνευματικά ελεύθερος,όχι υπόδουλος στο λογικό του μοναχά,και μπορούμε βάσιμα να οραματιστούμε ένα μικρό μέρος από τη σφαιρικότητα του ορίζοντα (προσωρινά χαμένη για μας σήμερα)και την ανοιχτή πολυπλευροσύνη της φυσικής και της μεταφυσικής ματιάς του αρχαίου ανθρώπου». Δημοσιεύθηκε την 25η.6.2004
***
Ευρώπης εξατομίκευση- Ύβρις Απ΄την εξατομίκευση στήν ΄Υβρι
Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Πριν εισέλθω στο πιο κρίσιμο θέμα,τις σχέσεις δηλαδή των νεοελλήνων με τά Ευρωπαϊκά πράγματα, χρειάζεται, στο σημείο αυτό,να προσθέσω μερικά ακόμη που αφορούν στην εκκοσμίκευση του Ευρωπαίου: Ο δυτικός άνθρωπος αλλάζοντας βαθμιαία αντίληψη για την επίγεια ζωή,έφθασε απ’τον χριστιανικό ασκητισμό στον πείσμονα ατομισμό,απαλλαγμένος απ'τους δεσμούς της γεννήσεως και της κοινότητος,καθώς και απ' τις ύποχρεώσεις του παρελθόντος.Αρχικά,δραστηριοποιήθηκε μέσα στη μοναδική αυθεντία,ύστερα στη διαχωρισμένη εκκλησιαστική και κοσμική εξουσία, έκτοτε ανάμεσα στον 15ο και 17ο αιώνα,στις μεγάλες ταραχές και αναστατώσεις, που είχαν ως αποτέλεσμα,για πρώτη φορά μετά τον Θουκυδίδη,την προσπάθεια κατανοήσεως της ιστορίας. Απ’τη Γαλλική και βιομηχανική επανάσταση και μετά θεωρήθηκε θέσφατο,πως οι ιστορικές αλλαγές ειναι το παν.΄Ολοι οι κανόνες δημόσιου βίου βασίσθηκαν στην αρχή: «Σκέψου για τον εαυτό σου καί μην εμπιστεύεσαι.Μη δέχεσαι οτι κάτι είναι σωστό επειδή το έχεις δει γραμμένο.Πρέπει τα συμπεράσματα να τα βγάζεις μόνος σου». ΄Ατομα με αυτοπεποίθηση και προσωπική αυτονομία,αφέθηκαν μόνα τους να τα βγάζουν πέρα,όσο καλλίτερα μπορούσαν, στηριγμένα στην ατομική επιθυμία,που δεν μειώνει την επίδραση του εγωϊσμού και δεν καταστέλλει την άσκηση της αυθαιρεσίας. ΄Εχοντας συγκροτήσει σε συλλογικότητα (societas) τη συνεξάρτησή τους,οργάνωσαν ως μη α-πράγμονες πολίτες και το «Πράγμα»,τα πεπραγμένα τους δηλαδή στον δημόσιο χώρο (res publica),με θεσμούς και όργανα,ορθολογιστικά,πάνω σε Βεμπεριανά γραφειοκρατικά κριτήρια με εκπαιδευμένα στελέχη,και μέσα σ’ένα σύστημα νομικών κανόνων θεμελιωμένων,κυρίως,στη Ρωμαϊκή παράδοση, που χρησίμευαν για την προστασία της δημόσιας τάξεως και την εξυπηρέτηση των κρατικών σκοπών αλλά και για την εξασφάλιση του πολίτη (αντίληψη του νόμου ως αυτόνομου συστήματος σχέσεων μεταξύ ελευθέρων ατόμων). Στά πλαίσια αυτά ανέπτυξαν τις οικονομικές τους δραστηριότητες,στην αρχή σ΄ενα ριζοσπαστικό laissez-faire,με τον επιχειρηματία,τον εργάτη,την παραγωγή,την πειθαρχία και τη συνεχή εργασία,με κίνητρο το κέρδος. Περιώνυμη έχει μείνει η διαπίστωση του ΄Ανταμ Σμίθ,(στο έργο του «ο Πλούτος των 'Εθνών») που θεμελίωσε τη θεωρία για τον homo οeconomicus,τον άνθρωπο δηλαδή ο οποίος μοναδικό ιδανικό του έχει το κέρδος,το οποίο πάντοτε βοηθά «τον άπληστο, κτητικό,οπορτουνιστή» άνθρωπο: «Δεν περιμένουμε το γεύμα μας απ’την καλωσύνη του κρεοπώλη,του ζυθοποιού,ή του αρτοποιού,αλλά απ’το ενδιαφέρον τους για το δικό τους συμφέρον.Δεν απευθυνόμαστε στην ανθρωπιά τους,αλλά στην φιλαυτία τους». Ευρύτερα,τα συμφέροντα (ατομικά και συλλογικά) που μπορεί στις συναλλαγές μεταξύ των ανθρώπων (interest, εξ’ού και νιτερέσο) να διαφέρουν,πολλές φορές δεν χωρίζουν αλλά ως utilitas,ενώνουν. Ο δυτικός άνθρωπος (που στη φυή-τη φτιαξιά του-μέχρι τώρα ίσως δεν έχει υποστή καμμιά ουσιαστική μεταβολή), προβάλλοντας τον εαυτό του και τα πάθη του,τίμησε, ιδιαίτερα στο πρόσφορο έδαφος του Λουθηρανισμού και του Καλβινισμού,την πολυϋμνητη εργασία. Και μολονότι ήταν υποχρεωμένος να τηρεί αρχικά αναρίθμητους κανόνες συμπεριφοράς,βιώνοντας,συνεχώς τον κομφορισμό,μέσα σ’ενα ομοιόμορφα ισοπεδωτικό τρόπο ζωής,εν τούτοις ανέπτυξε περαιτέρω αυθόρμητη δράση και διέπραξε εξαιρετικά κατορθώματα,επιτελώντας μοναδικές πράξεις,ώστε οι καλλίτεροι του είδους του,που ως εξαιρετικοί,ήθελαν να δείξουν πραγματικά ποιοί ήσαν,έχοντας υπερβεί το στάδιο του μόχθου για την επιβίωση, ν’αποτελέσουν τους ξεχωριστούς,οι οποίοι ώθησαν,όπως είναι γνωστό,ακόμη πιο μπροστά την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη του δυτικού κόσμου,επιδιώκοντας και την πολιτιστική τους δραστηριότητα και τη βιωματική εμπειρία ως αυτοπραγμάτωση. ΄Οταν όμως θέλησαν να καταστήσουν κοινά ολ’αυτά σε όλους τους ανθρώπους,βρέθηκαν να έχουν αγγίξει τα όρια της αρχαίας Ύβρεως. Οι Ελληνες (για τούς οποίους η τριπλή τιάρα του Πάπα έγινε,δια μέσου της ιστορίας,λατινική καλύπτρα,στη συνέχεια φρυγικός σκούφος των αβράκωτων της Γαλλικής επαναστάσεως κ.ο.κ.),ήσαν απ΄τους πρώτους οι οποίοι διαχρονικά,στην πορεία αυτή των Ευρωπαϊκών πραγμάτων,στάθηκαν αντιφατικοί (απ΄την αντιπάθεια στη συμπάθεια,και αντίστροφα).Και θα δούμε στη συνέχεια. Δημοσιεύθηκε την 20η.8.2004
Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Πριν εισέλθω στο πιο κρίσιμο θέμα,τις σχέσεις δηλαδή των νεοελλήνων με τά Ευρωπαϊκά πράγματα, χρειάζεται, στο σημείο αυτό,να προσθέσω μερικά ακόμη που αφορούν στην εκκοσμίκευση του Ευρωπαίου: Ο δυτικός άνθρωπος αλλάζοντας βαθμιαία αντίληψη για την επίγεια ζωή,έφθασε απ’τον χριστιανικό ασκητισμό στον πείσμονα ατομισμό,απαλλαγμένος απ'τους δεσμούς της γεννήσεως και της κοινότητος,καθώς και απ' τις ύποχρεώσεις του παρελθόντος.Αρχικά,δραστηριοποιήθηκε μέσα στη μοναδική αυθεντία,ύστερα στη διαχωρισμένη εκκλησιαστική και κοσμική εξουσία, έκτοτε ανάμεσα στον 15ο και 17ο αιώνα,στις μεγάλες ταραχές και αναστατώσεις, που είχαν ως αποτέλεσμα,για πρώτη φορά μετά τον Θουκυδίδη,την προσπάθεια κατανοήσεως της ιστορίας. Απ’τη Γαλλική και βιομηχανική επανάσταση και μετά θεωρήθηκε θέσφατο,πως οι ιστορικές αλλαγές ειναι το παν.΄Ολοι οι κανόνες δημόσιου βίου βασίσθηκαν στην αρχή: «Σκέψου για τον εαυτό σου καί μην εμπιστεύεσαι.Μη δέχεσαι οτι κάτι είναι σωστό επειδή το έχεις δει γραμμένο.Πρέπει τα συμπεράσματα να τα βγάζεις μόνος σου». ΄Ατομα με αυτοπεποίθηση και προσωπική αυτονομία,αφέθηκαν μόνα τους να τα βγάζουν πέρα,όσο καλλίτερα μπορούσαν, στηριγμένα στην ατομική επιθυμία,που δεν μειώνει την επίδραση του εγωϊσμού και δεν καταστέλλει την άσκηση της αυθαιρεσίας. ΄Εχοντας συγκροτήσει σε συλλογικότητα (societas) τη συνεξάρτησή τους,οργάνωσαν ως μη α-πράγμονες πολίτες και το «Πράγμα»,τα πεπραγμένα τους δηλαδή στον δημόσιο χώρο (res publica),με θεσμούς και όργανα,ορθολογιστικά,πάνω σε Βεμπεριανά γραφειοκρατικά κριτήρια με εκπαιδευμένα στελέχη,και μέσα σ’ένα σύστημα νομικών κανόνων θεμελιωμένων,κυρίως,στη Ρωμαϊκή παράδοση, που χρησίμευαν για την προστασία της δημόσιας τάξεως και την εξυπηρέτηση των κρατικών σκοπών αλλά και για την εξασφάλιση του πολίτη (αντίληψη του νόμου ως αυτόνομου συστήματος σχέσεων μεταξύ ελευθέρων ατόμων). Στά πλαίσια αυτά ανέπτυξαν τις οικονομικές τους δραστηριότητες,στην αρχή σ΄ενα ριζοσπαστικό laissez-faire,με τον επιχειρηματία,τον εργάτη,την παραγωγή,την πειθαρχία και τη συνεχή εργασία,με κίνητρο το κέρδος. Περιώνυμη έχει μείνει η διαπίστωση του ΄Ανταμ Σμίθ,(στο έργο του «ο Πλούτος των 'Εθνών») που θεμελίωσε τη θεωρία για τον homo οeconomicus,τον άνθρωπο δηλαδή ο οποίος μοναδικό ιδανικό του έχει το κέρδος,το οποίο πάντοτε βοηθά «τον άπληστο, κτητικό,οπορτουνιστή» άνθρωπο: «Δεν περιμένουμε το γεύμα μας απ’την καλωσύνη του κρεοπώλη,του ζυθοποιού,ή του αρτοποιού,αλλά απ’το ενδιαφέρον τους για το δικό τους συμφέρον.Δεν απευθυνόμαστε στην ανθρωπιά τους,αλλά στην φιλαυτία τους». Ευρύτερα,τα συμφέροντα (ατομικά και συλλογικά) που μπορεί στις συναλλαγές μεταξύ των ανθρώπων (interest, εξ’ού και νιτερέσο) να διαφέρουν,πολλές φορές δεν χωρίζουν αλλά ως utilitas,ενώνουν. Ο δυτικός άνθρωπος (που στη φυή-τη φτιαξιά του-μέχρι τώρα ίσως δεν έχει υποστή καμμιά ουσιαστική μεταβολή), προβάλλοντας τον εαυτό του και τα πάθη του,τίμησε, ιδιαίτερα στο πρόσφορο έδαφος του Λουθηρανισμού και του Καλβινισμού,την πολυϋμνητη εργασία. Και μολονότι ήταν υποχρεωμένος να τηρεί αρχικά αναρίθμητους κανόνες συμπεριφοράς,βιώνοντας,συνεχώς τον κομφορισμό,μέσα σ’ενα ομοιόμορφα ισοπεδωτικό τρόπο ζωής,εν τούτοις ανέπτυξε περαιτέρω αυθόρμητη δράση και διέπραξε εξαιρετικά κατορθώματα,επιτελώντας μοναδικές πράξεις,ώστε οι καλλίτεροι του είδους του,που ως εξαιρετικοί,ήθελαν να δείξουν πραγματικά ποιοί ήσαν,έχοντας υπερβεί το στάδιο του μόχθου για την επιβίωση, ν’αποτελέσουν τους ξεχωριστούς,οι οποίοι ώθησαν,όπως είναι γνωστό,ακόμη πιο μπροστά την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη του δυτικού κόσμου,επιδιώκοντας και την πολιτιστική τους δραστηριότητα και τη βιωματική εμπειρία ως αυτοπραγμάτωση. ΄Οταν όμως θέλησαν να καταστήσουν κοινά ολ’αυτά σε όλους τους ανθρώπους,βρέθηκαν να έχουν αγγίξει τα όρια της αρχαίας Ύβρεως. Οι Ελληνες (για τούς οποίους η τριπλή τιάρα του Πάπα έγινε,δια μέσου της ιστορίας,λατινική καλύπτρα,στη συνέχεια φρυγικός σκούφος των αβράκωτων της Γαλλικής επαναστάσεως κ.ο.κ.),ήσαν απ΄τους πρώτους οι οποίοι διαχρονικά,στην πορεία αυτή των Ευρωπαϊκών πραγμάτων,στάθηκαν αντιφατικοί (απ΄την αντιπάθεια στη συμπάθεια,και αντίστροφα).Και θα δούμε στη συνέχεια. Δημοσιεύθηκε την 20η.8.2004
***
Από το «’Ιδιον» στήν εξατομίκευση
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Στη Χριστιανική Εσπερία για αιώνες,τα όρια ανάμεσα στον εσωτερικό βίο και τη δημόσια δράση του ανθρώπου δεν ήσαν ξεκάθαρα.Ο πιστός(υπήκοος και όχι πολίτης,του οποίου η ιδιότητα στα αρχαιοελληνικά χρόνια υπήρξε προνόμιο του Δήμου,τον οποίο δεν ενδιέφερε το εσωτερικό της ιδιωτικής ζωής αλλά η εξωτερική όψη) ανυψωνόταν απ’το κοσμικό στο θρησκευτικό,ήτοι απ’το προσωπικό στο δημόσιο,μολονότι δύσκολα θα μπορούσε να εξισώσει κανείς το δημόσιο με το θρησκευτικό. Μετά αγώνες,πολίτης πιά ο πιστός–υπήκοος,επεδίωξε ταυτόχρονα να φθάσει τον ιδιωτικό του βίο εκει όπου έμοιαζε στην ολότητά του με ό,τι ο άνθρωπος υπήρξε στην αρχαιότητα. Προχωρώντας,απορρόφησε στην ιδιωτική σφαίρα ζωής όλες τις ατομικές δραστηριότητες,γιατί αυτές και όχι η δημόσια σφαίρα είχαν γι΄αυτόν σημασία. Στους νεώτερους χρόνους ιδιαίτερα,οι ιδιωτικές αυτές δραστηριότητες,σήμαιναν για τον άνθρωπο αναγνώριση ενός χώρου,που ίδιον καλούμενος,αφορούσε στον εσωτερικό του βίο. Ετσι,η res publica αναγκάσθηκε να σεβασθεί το πρόσωπο,που επιθυμεί να λειτουργεί στον συνεχώς ευρυνόμενο αυτόν χώρο,ως αυθύπαρκτο όν,με εσωτερική αυτοτέλεια,δηλαδή ως ιδιώτης εκτός-του-κόσμου, βιώνοντας το ίδιον,και να δρά έκτοτε μέχρι σήμερα,ως υποκείμενο της Ιστορίας εντός-του-κόσμου,στα κοινά. Το ίδιον δε ως προσωπικό ζήτημα του ανθρώπου,η πολιτεία ήταν υποχρεωμένη να σέβεται πιά.Και αυτό που εμπόδιζε αυτήν να παραβιάζει την ιδιωτική ζωή των πολιτών της και να διατηρεί ιερά τα όρια κάθε ιδιωτικού χώρου,δεν ήταν μόνο ο σεβασμός για τον ατομικό χώρο-οίκο,αλλά και το γεγονός,οτι ο άνθρωπος χωρίς σπίτι,δέν μπορούσε να συμμετέχει στις υποθέσεις του κόσμου,διότι δεν θα είχε,μέσα σ'αύτόν,ένα,πράγματι,δικό του χώρο. (Ο ιδιωτικός χώρος,τό οικείν στα Γερμανικά,θα πεί και υπάρχειν.Το ich bin (Είμαι),λέει ο Μάρτιν Χάΐντεγκερ σημαίνει είμαι δίπλα στα πράγματα που τα οικώ.Και οικώ σημαίνει είμαι κοντά στην πηγή-της προελεύσεώς μου-ενώ όταν είμαι μακρυά απ'την πηγή αυτή,είμαι αν-οίκειος,τουτέστιν αν-έστιος,μακρυά απ'την εστία μου). Η ιερότητα,ούτως ειπείν,του ιδιωτικού χώρου (όπως εχει σημειωθεί)μοιάζει με την ιερότητα του απόκρυφου,αφού η οικιακή σφαίρα,που μένει κρυμμένη απ΄τη δημόσια ζωή, στεγάζει πράγματα κρυμμένα και αδιαπέραστα από ξένη ματιά και γνώση. Στην Ελληνική αρχαιότητα υπήρχε ένα είδος νεκρής ζώνης ανάμεσα στον ιδιωτικό και δημόσιο χώρο,ο δε Νόμος ταυτιζόταν με οριακή γραμμή.Ή σημασία του όρου Νόμος την εποχή εκείνη αντιστοιχούσε στο τείχος και αυτός ο εν είδει τείχους Νόμος,ήταν ιερός.Ή λέξη Νόμος,άλλωστε,προήλθε,απ’το Νέμειν,που σημαίνει κατέχω (ένα ορισμένο χώρο) και κατοικώ (σ'αυτόν).Ό συνδυασμός Νόμου και φραγμού στη λέξη Νόμος είναι ολοφάνερος σ'ένα απόσπασμα του Ηράκλειτου:Μάχεσθαι χρή τoν δήμον υπέρ του νόμου,όκωσπερ τείχεος.
Στους νεώτερους χρόνους,η έννοια του ιδιωτικού χώρου,δεν αποδίδεται σ’ένα αμετάβλητο και σταθερά εντοπισμένο μέρος του κόσμου,αλλ'αντίθετα επειδή πηγή του έχει τον άνθρωπο,η διαφορά δε μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, έγκειται σ'ό,τι πρέπει να κρύβεται και σ'ό,τι πρέπει να δείχνεται.Η νεώτερη εποχή ανακάλυψε πόσο πλούσιο και πολύμορφο μπορούσε να είναι το βασίλειο του κρυμμένου, υπό τις συνθήκες της εσωτερικότητος.Και είναι εκπληκτικό, οτι απ’την αρχή της Ιστορίας ως την εποχή μας,αυτό που χρειάσθηκε να μείνει στην ιδιωτική σφαίρα,ήταν πάντα το πιο σημαντικό μέρος της ανθρώπινης υπάρξεως. ΄Ωστε κάθε τι που έρχεται σ’αντίθεση με το Νόμο αυτόν και στην Ευρώπη και αλλού,καταδικάζεται αμείλικτα,αφ’ ότου ελεύθεροι της θύραθεν παιδείας ερευνητές, επιστήμονες,φιλόσοφοι και άλλοι,με το έργο που ως ίδιον δημιούργησαν,συνέβαλαν, απο φασιστικά,στην ανάπτυξη του πολιτισμού,εντός-του-κόσμου,με την Επιστήμη,τη διδασκαλία της κλασικής παιδείας και τη μελέτη και διάδοση της νέας Γνώσεως.Και έπραξαν τούτο χωρίς να δεχθούν την ιδιοποίηση του ατομικού τους χώρου και τη δέσμευση της ελεύθερης σκέψεως και βέβαια της ατομικής τους συνειδήσεως. Διεφύλαξαν έτσι περίφρακτο,άρα ελεύθερο τον ιδιωτικό τους χώρο,για να διατηρούν,ανεξάντλητη την πηγή τους,απ'όπου επιδιώκουν ο δικός τους αυτός χώρος μέσα στον κοινό χώρο, ν’άναπτύσσεται και ν'απλώνεται,συνεχώς όλο καί ευρύτερα,για όλους τους ανθρώπους ως τις μέρες μας.
Δημοσιεύθηκε την 6η.8.2004
Ευρώπη Το μεταφυσικό πιστεύω της Ευρώπης σήμερα
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Στην Ευρωπαϊκή ΄Ενωση όπου επικρατεί ο τεχνοκρατικός μύθος και η πολλαπλή αμνησία του μεταμοντερνισμού,δυο ειναι τα θέματα για τα οποία γίνεται συζήτηση σήμερα: Η ανάγκη ή μη αναφοράς στην Χριστιανική της παράδοση και τις Χριστιανικές της ρίζες,οι οποιες στο προοίμιο του σχεδίου του Συντάγματος Βαλερύ Ζισκάρ Ντ΄Εσταίν, περιορίζονται σε απλή κοινή θρησκευτική κληρονομιά χωρίς περαιτέρω αναφορά στην Χριστιανική θρησκεία,μολονότι, ορισμένα κράτη έχουν ζητήσει να υπάρξει συγκεκριμένη μνεία στη Χριστιανική παράδοση της Ευρώπης,ως απλή έστω αναγνώριση μιας ιστορικής αλήθειας και τίποτα παραπάνω. Πρώτοι που αντιδρούν σχετικά ειναι οι Γάλλοι,προβάλλοντας πως «η Ευρώπη δεν ειναι Ιουδαιοχριστιανική λέσχη».Στη σημαντική αυτή διένεξη λύση φαίνεται να δίνει η αποδοχή μιας προσθήκης διατάξεως οιονεί ερμηνευτικού χαρακτήρος στο Σύνταγμα,οτι δηλαδή κάθε κράτος-μέλος μπορεί να θεωρεί την αναφορά στη θρησκευτική κληρονομιά της Ευρώπης,ως αναφορά στην Χριστιανική της κληρονομιά. Το άλλο θέμα για το οποιο γίνεται επίσης συζήτηση ειναι η πολιτιστική(και η ανθρωπιστική) κληρονομιά της Ευρώπης.Ουσιαστικά και τα δυο ζητήματα αφορούν στο μεταφυσικό πιστεύω της Ευρώπης. Η αναφορά στην πολιτιστική και ανθρωπιστική κληρονομία σχετίζεται με τις καθαυτό φιλοσοφικές αναζητήσεις στον Ευρωπαϊκό χώρο,που ανάγονται «στην ιστορικότητα του Ευρωπαϊκού φιλοσοφείν,δηλαδή στη φιλοσοφική παράδοση, απ’την οποία μπορούμε ν΄αντλήσουμε στόχους και όραματα για τη μελλοντική ζωή μας».Και ομως οπως έχει κριθεί,τη θέση της φιλοσοφίας,η οποία εξ ορισμού συγκροτεί κριτική θεωρία της κοινωνίας,που χρειάζεται σήμερα πιο πολύ από ποτέ, διότι,εκτος των άλλλων,διαδραματίζει ενα αντιστασιακό και ουτοπικό ρόλο,οπως και στις ημέρες του Πλάτωνος,έχουν τοποθετήσει τον λεγόμενο μοντέρνο Εσωτερισμό και Αποκρυφισμό (που έχει χαρακτηρισθεί ως το κακέκτυπο της «Μεταφυσικής των χαζών»)και ο οποιος προσδιορίζει αυτή τη στιγμή την πνευματική ατμόσφαιρα της Ευρώπης Και μαζί οι λεγόμενες κοινωνικές επιστήμες.Ο επιστημονισμός ως κυριάρχο πνεύμα της Ευρώπης προ πάντων απ’την πλευρά των Γάλλων,με τις κοινωνικές επιστήμες ως προωθητικό κριό,διεκδικεί,μαζί με το ρόλο αποδομητού του μεταφυσικού πιστεύω της Ευρώπης,και ρόλο νεκράφτη της φιλοσοφίας.Θεωρεί τη φιλοσοφία ως «ξεπερασμένη» και ως ανήκουσα στα μουσεία της ιστορίας των ιδεών.Συνειδητοί αντιπλατωνιστές ηδη σήμερα,στην Ευρώπη,οπως ο L.Wittgenstein,Adorno καί άλλοι,καλλιεργούν την «άποδόμηση» της φιλοσοφίας.Λέει ο L.Wittgenstein:«Μέ ρωτάτε σε τί χρησιμεύει η Φιλοσοφία;Μα γιά νά βελτιώσει τον τρόπο μέ τόν οποίο σκεπτόμαστε γιά τά σημαντικά θέματα της καθημερινής ζωής».Η αναφορά στην «καθημερινή ζωή», σημαίνει προσαρμογή στο σύγχρονο πνεύμα του θεσμοθετημένου πια περιορισμού όλων των προσπαθειών,που κρίνονται «κοπιαστικές,ή«επιθετικές»,οι οποίες δεν ταιριάζουν στις τρέχουσες μόδες και προκαταλήψεις,εποχή δηλαδή όπου επικρατεί η απώλεια της ιστορικής και ποιητικής μνήμης και ο σχετικισμός,που υποστηρίζοντας πως ολα τα πράγματα εχουν ίση αξία,απροκάλυπτα εχθρεύεται τα αντικειμενικά κριτήρια ποιότητος για τη γνώση και τις ηθικές αρχές,που συνεπάγεται την ισοπέδωση,εποχή,γενικά,με τους εσωτερικούς,των πιό πολλών ανθρώπων,χώρους άφωνους ή γεμάτους από ηχηρά τετριμμένα,με την «αρχαιομάθεια» να θεωρείται άσχετη προς τον σύγχρονο κόσμο,στον οποίο,μάλιστα,ολα αυτα,αν δεν θεωρούνται απλή και άχρηστη συσσώρευση γνώσεων,κρίνονται ελιτίστικα,ούτως ή άλλως και που,οπως οι σύγχρονοι μεταμοντέρνοι πραγματολόγοι του πολιτικώς ορθού υποστηρίζουν,στοχεύουν,εκτός των άλλων,και στην όξυνση των κοινωνικών διακρίσεων...
Δημοσιεύθηκε την 6η.8.2004
Ευρώπη Το μεταφυσικό πιστεύω της Ευρώπης σήμερα
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Στην Ευρωπαϊκή ΄Ενωση όπου επικρατεί ο τεχνοκρατικός μύθος και η πολλαπλή αμνησία του μεταμοντερνισμού,δυο ειναι τα θέματα για τα οποία γίνεται συζήτηση σήμερα: Η ανάγκη ή μη αναφοράς στην Χριστιανική της παράδοση και τις Χριστιανικές της ρίζες,οι οποιες στο προοίμιο του σχεδίου του Συντάγματος Βαλερύ Ζισκάρ Ντ΄Εσταίν, περιορίζονται σε απλή κοινή θρησκευτική κληρονομιά χωρίς περαιτέρω αναφορά στην Χριστιανική θρησκεία,μολονότι, ορισμένα κράτη έχουν ζητήσει να υπάρξει συγκεκριμένη μνεία στη Χριστιανική παράδοση της Ευρώπης,ως απλή έστω αναγνώριση μιας ιστορικής αλήθειας και τίποτα παραπάνω. Πρώτοι που αντιδρούν σχετικά ειναι οι Γάλλοι,προβάλλοντας πως «η Ευρώπη δεν ειναι Ιουδαιοχριστιανική λέσχη».Στη σημαντική αυτή διένεξη λύση φαίνεται να δίνει η αποδοχή μιας προσθήκης διατάξεως οιονεί ερμηνευτικού χαρακτήρος στο Σύνταγμα,οτι δηλαδή κάθε κράτος-μέλος μπορεί να θεωρεί την αναφορά στη θρησκευτική κληρονομιά της Ευρώπης,ως αναφορά στην Χριστιανική της κληρονομιά. Το άλλο θέμα για το οποιο γίνεται επίσης συζήτηση ειναι η πολιτιστική(και η ανθρωπιστική) κληρονομιά της Ευρώπης.Ουσιαστικά και τα δυο ζητήματα αφορούν στο μεταφυσικό πιστεύω της Ευρώπης. Η αναφορά στην πολιτιστική και ανθρωπιστική κληρονομία σχετίζεται με τις καθαυτό φιλοσοφικές αναζητήσεις στον Ευρωπαϊκό χώρο,που ανάγονται «στην ιστορικότητα του Ευρωπαϊκού φιλοσοφείν,δηλαδή στη φιλοσοφική παράδοση, απ’την οποία μπορούμε ν΄αντλήσουμε στόχους και όραματα για τη μελλοντική ζωή μας».Και ομως οπως έχει κριθεί,τη θέση της φιλοσοφίας,η οποία εξ ορισμού συγκροτεί κριτική θεωρία της κοινωνίας,που χρειάζεται σήμερα πιο πολύ από ποτέ, διότι,εκτος των άλλλων,διαδραματίζει ενα αντιστασιακό και ουτοπικό ρόλο,οπως και στις ημέρες του Πλάτωνος,έχουν τοποθετήσει τον λεγόμενο μοντέρνο Εσωτερισμό και Αποκρυφισμό (που έχει χαρακτηρισθεί ως το κακέκτυπο της «Μεταφυσικής των χαζών»)και ο οποιος προσδιορίζει αυτή τη στιγμή την πνευματική ατμόσφαιρα της Ευρώπης Και μαζί οι λεγόμενες κοινωνικές επιστήμες.Ο επιστημονισμός ως κυριάρχο πνεύμα της Ευρώπης προ πάντων απ’την πλευρά των Γάλλων,με τις κοινωνικές επιστήμες ως προωθητικό κριό,διεκδικεί,μαζί με το ρόλο αποδομητού του μεταφυσικού πιστεύω της Ευρώπης,και ρόλο νεκράφτη της φιλοσοφίας.Θεωρεί τη φιλοσοφία ως «ξεπερασμένη» και ως ανήκουσα στα μουσεία της ιστορίας των ιδεών.Συνειδητοί αντιπλατωνιστές ηδη σήμερα,στην Ευρώπη,οπως ο L.Wittgenstein,Adorno καί άλλοι,καλλιεργούν την «άποδόμηση» της φιλοσοφίας.Λέει ο L.Wittgenstein:«Μέ ρωτάτε σε τί χρησιμεύει η Φιλοσοφία;Μα γιά νά βελτιώσει τον τρόπο μέ τόν οποίο σκεπτόμαστε γιά τά σημαντικά θέματα της καθημερινής ζωής».Η αναφορά στην «καθημερινή ζωή», σημαίνει προσαρμογή στο σύγχρονο πνεύμα του θεσμοθετημένου πια περιορισμού όλων των προσπαθειών,που κρίνονται «κοπιαστικές,ή«επιθετικές»,οι οποίες δεν ταιριάζουν στις τρέχουσες μόδες και προκαταλήψεις,εποχή δηλαδή όπου επικρατεί η απώλεια της ιστορικής και ποιητικής μνήμης και ο σχετικισμός,που υποστηρίζοντας πως ολα τα πράγματα εχουν ίση αξία,απροκάλυπτα εχθρεύεται τα αντικειμενικά κριτήρια ποιότητος για τη γνώση και τις ηθικές αρχές,που συνεπάγεται την ισοπέδωση,εποχή,γενικά,με τους εσωτερικούς,των πιό πολλών ανθρώπων,χώρους άφωνους ή γεμάτους από ηχηρά τετριμμένα,με την «αρχαιομάθεια» να θεωρείται άσχετη προς τον σύγχρονο κόσμο,στον οποίο,μάλιστα,ολα αυτα,αν δεν θεωρούνται απλή και άχρηστη συσσώρευση γνώσεων,κρίνονται ελιτίστικα,ούτως ή άλλως και που,οπως οι σύγχρονοι μεταμοντέρνοι πραγματολόγοι του πολιτικώς ορθού υποστηρίζουν,στοχεύουν,εκτός των άλλων,και στην όξυνση των κοινωνικών διακρίσεων...
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου